Gccc-logo.png


მუხლი 73. არსებითი შეცდომის სახეები

From Georgian Civil Code Commentary
Jump to: navigation, search

მთავარი პროექტის შესახებ კომენტარის შესახებ ავტორები კონტაქტი

მუხლი 73. არსებითი შეცდომის სახეები


თორნიკე დარჯანია
ბოლო დამუშავება: 24 დეკემბერი, 2017

არსებით შეცდომად ითვლება, როცა:

ა) პირს სურდა დაედო სხვა გარიგება და არა ის, რომელზედაც მან გამოთქვა თანხმობა;

ბ) პირი ცდება იმ გარიგების შინაარსში, რომლის დადებაც მას სურდა;

გ) არ არსებობს ის გარემოებები, რომელთაც მხარეები, კეთილსინდისიერების პრინციპებიდან გამომდინარე, განიხილავენ გარიგების საფუძვლად.

I. შეცილების ნორმების სტრუქტურა და შინაარსი

1

72-ე მუხლი უფლებამოსილ პირს ანიჭებს შეცილების უფლებას მაშინ, როდესაც შეცდომა არსებითია. 73-ე მუხლი აკონკრეტებს 72-ე მუხლის შინაარსს და ჩამოთვლის არსებითი შეცდომის იმ სახეებს, რომლებიც შეცილების საფუძველს ქმნიან. აუცილებელია აღინიშნოს, რომ კანონში არსებული ჩამონათვალი არ არის ამომწურავი. შეცილების სხვა საფუძვლები მოცემულია ასევე 74-ე და მომდევნო მუხლებში, სადაც ერთმანეთისგან იმიჯნება არსებითი და არაარსებითი შეცდომის სახეები (იხ. 72-ე მუხლის კომენტ., ველი I).

2

შეცილების ნორმების წყაროა ევროპული (მაგ., გერმანული, შვეიცარიული, იტალიური[1]) სამოქალაქო კოდექსის შესაბამისი ნორმები. თუმცა, ქართველმა კანონმდებელმა არ აირჩია რომელიმე ამ კოდექსის პირდაპირი სტრუქტურა და არ განახორციელა ნორმათა პირდაპირი რეცეფცია, არამედ განახორციელა სხვადასხვა კოდექსის ნორმათა სინთეზი.[2] მაგალითად, შეცილების ნორმების ქართული სტრუქტურა ჩამოჰგავს შვეიცარიის სამოქალაქო კოდექსის ვალდებულებითი სამართლის წიგნის ნორმების სტრუქტურას, ვინაიდან შვეიცარიული შეცილების ნორმებიც ეყრდნობა შეცდომის არსებითობის თეორიას და შეცილების საფუძვლების კატალოგს იძლევა. თუმცა, შვეიცარიული კოდექსიდან არ იქნა გადმოტანილი შეცილების ყველა საფუძველი, არამედ მოხდა გერმანული და შვეიცარული და ასევე სხვა ევროპული კოდექსების ნორმების სინთეზი. ამის გამო, შესაძლებელია, შეცდომის სხვადასხვა სახე მოაზრებულ იქნეს ერთსა და იმავე ნორმაში. აღსანიშნავია ასევე, რომ გარკვეულ შემთხვევებში სახეზეა ნორმათა კონკურენციის მაგალითები (იხ. ქვემოთ 34-ე ველიდან). მაშასადამე, ქართული ნორმების კომენტირებისას ქართულთან ერთად, მიზანშეწონილია, გამოყენებულ იქნეს ასევე გერმანული და შვეიცარიული ლიტერატურა და სასამართლო პრაქტიკა. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსში მოცემულია შეცილების საფუძვლების დადგენილი (პრაქტიკულად ამომწურავი[3]) ჩამონათვალი: არსებითი შეცდომის ექვსი დამოუკიდებელი სახე, რომლებიც მოწესრიგებულია 73-75-ე მუხლებში.[4]

II. მოწესრიგების სფერო 73 „ა“

1. ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული შეცდომის ზოგადი მიმოხილვა

3

ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული შეცდომის შემთხვევაში ნების გამომვლენი შეცდომას უშვებს ნების გარეგნულ ჩამოყალიბებაში. ასეთი შეცდომა სახეზეა მაშინ, როდესაც გამოვლენილი ნება არ შეიცავს იმ ნიშნებსა და შინაარსს, რომელიც ნების გამომვლენს რეალურად სურდა, ანუ იგი არ შეესაბამება გამომვლენის რეალურ ნება-სურვილს.[5] როგორც წესი, ეს ის შემთხვევაა, როდესაც ნების გამომვლენი (მექანიკურად) წერილობით ან ზეპირად უშვებს არსებით შეცდომას. შეცდომის ეს სახე ქართულ იურიდიულ ლიტერატურაში მოხსენიებულია ასევე, როგორც „ხელის წაცდენის“ შემთხვევა.[6] მაგალითად, ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული შეცდომის სახე შეიძლება იყოს გამოთვლაში შეცდომა, როდესაც ნასყიდობის შეკვეთის მიცემისას შეცდომით ხდება ნივთების ოდენობის ან ფასის მითითება (მაგალითად, პირს უნდა 5 ცალი წიგნის შეკვეთა და შეცდომით უკვეთავს 55 ცალს; შეკვეთაში 100 ლარის ნაცვლად წერს 1000 ლარს, სასაჩუქრე კონვერტში 50 ლარის ნაცვლად შეცდომით დებს 100 ლარს[7] და ა.შ.). ნების ელექტრონული საშუალებით გამოვლენის შემთხვევაში ე.წ. „მაუსით“ შეკვეთის ღილაკზეც შემთხვევით დაჭერაც აღნიშნულ შემთხვევათა ჯგუფში ხვდება. ამ დროს, როგორც წესი, სახეზეა ასევე ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული შეცდომა, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც პირს მოქმედების სურვილი საერთოდ არ ჰქონდა.[8]

4

სადავოა, თუ რამდენად არის შესაძლებელი ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული შეცდომა მოაზრებულ იქნეს 73 „ა“ მუხლის მოწესრიგების ფარგლებში, ვინაიდან 73 „ა-ს“ სიტყვასიტყვითი განმარტებიდან ვასკვნით, რომ იგი ეხება გარიგების ტიპში შეცდომას („სურდა დაედო სხვა გარიგება“). ლიტერატურაში გაზიარებული მოსაზრების თანახმად, 73 „ა“ მოიცავს არა მარტო გარიგების ტიპში შეცდომას, არამედ მასში შესაძლებელია მოაზრებულ იქნეს ასევე ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული შეცდომებიც.[9] შესაბამისად, იმის გათვალისწინებით, რომ სამოქალაქო კოდექსი არ შეიცავს ზემოაღნიშნული შემთხვევის მოწესრიგების ცალკე ნორმას, მიზანშეწონილია 73 „ა“ მუხლი ფართოდ განიმარტოს და მასში იქნეს გათვალისწინებული ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული (ე.წ. „მექანიკური“) არსებითი შეცდომების შემთხვევები.[10] ნაკლებად სავარაუდოა ის, რომ კანონმდებელმა ამ შემთხვევების პირდაპირი მოწესრიგებისგან თავის შეკავებით შეცდომის ამ სახის შეცილებაზე უარი თქვა. ამაზე მეტყველებს ისიც, რომ შუამავლის მიზეზით დაშვებული შეცდომაც ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული შეცდომის ერთ-ერთი სახეობაა, თუმცა, იგი მე-80 მუხლში გვხვდება.

5

ბუნდოვანია 73 „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტებში გამოყენებული ტერმინი „გარიგება“. მისი საკანონმდებლო დეფინიცია მოცემულია 50-ე მუხლში და განმარტებულია, როგორც ცალმხრივი, სამართლებრივი შედეგის წარმოშობისკენ მიმართული ნების გამოვლენა; იმ შემთხვევაში, თუ 73 „ა“ მუხლი გააზრებული იქნება ამ ჭრილში, ცალსახაა, რომ საქმე ეხება პირის მიერ ნების გამოვლენას, რომელიც მას არ სურდა; აღნიშნული კი ქმნის ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული შეცდომის კლასიკურ შემადგენლობას.[11]

2. შეცდომა გარიგების ტიპის არჩევაში

6

როგორც ზემოთ მსჯელობისას აღინიშნა, 73 „ა“ მუხლის სიტყვასიტყვითი განმარტებიდან გამომდინარეობს, რომ მისი საგანი არის შეცდომა გარიგების ტიპის არჩევაში (error in negotio). გარიგების ტიპის არჩევაში შეცდომა მოცემულია მაშინ, როდესაც დადებული გარიგება მთელი თავისი შინაარსით შესაძლებელია შეფასდეს სხვა სახის გარიგებად, ვიდრე ის გარიგება, რომელიც ერთ ან ორივე მხარეს სურდა.[12] მაგალითად, მხარეები დებენ სასყიდლიან გარიგებას უსასყიდლოს ნაცვლად, ნასყიდობის ხელშეკრულებას სამისდღემშიო ხელშეკრულების ნაცვლად, თხოვებას ჩუქების ნაცვლად,[13] თავდებობას ინფორმაციის შეტყობინების ვალდებულების კისრების ნაცვლად; წარმომადგენლის მიერ საკუთარი სახელით მოქმედება წარმოდგენილის სახელის ნაცვლად და ა.შ.

7

აღსანიშნავია, რომ შეცილების საფუძველს არ იძლევა ის შემთხვევა, როდესაც პირი სასურველი ხელშეკრულების სამართლებრივი შედეგების კვალიფიკაციაში ცდება (მაგ., პასუხისმგებლობაში), ვინაიდან ამ შემთხვევაში მხარე არ ცდება უშუალოდ გარიგების სახეში. გარიგების ტიპის არჩევაში შეცდომად ჩაითვლება ასევე ის შემთხვევა, როდესაც პირი ბანკში ხელს მოაწერს თავდებობის ხელშეკრულებას, როდესაც ეგონა მხოლოდ მსესხებლის შესახებ ინფორმაციის მიწოდების ვალდებულებას აწერდა ხელს და ეს ობიექტურად დასტურდება.

8

ლიტერატურაში გავრცელებულია შეხედულება, რომ გარიგების ტიპის არჩევაში შეცდომა განხილულ უნდა იქნეს არა მარტო შეცდომით დადებული სხვა გარიგების სახით, არამედ ასევე შეცდომად ამ გარიგების შიგნითაც.[14] გარიგების ტიპში დაშვებული შეცდომის ამგვარი განმარტება შეიცავს რისკს, შეცდომის ამ სახის აღრევისა სხვა შეცდომის სახეებში, მაგალითად, შინაარსში დაშვებულ შეცდომასთან (73 „ბ“), მიუხედავად იმისა, რომ გარიგების ტიპში შეცდომა შესაძლებელია ასევე მოაზრებულ იქნეს შინაარსში დაშვებული შეცდომის ნაირსახეობად.[15] ეს მიდგომა ვერ იქნება გაზიარებული: 73 „ა“ მუხლის ფარგლებში შესაძლებელია დამატებით მხოლოდ მოაზრებულ იქნეს ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული შეცდომა, რაზედაც ზემოთაა მსჯელობა მოცემული.[16] 73 „ა“ მუხლის მოქმედების არეალი უნდა განისაზღვროს ვიწროდ და დაუშვებელია მისი ფართო გავრცელება უშუალოდ „გარიგების შიგნით“ დაშვებულ შეცდომებზე.[17]

9

საინტერესოა შემთხვევა, როდესაც სახელშეკრულებო ურთიერთობისას, ერთ-ერთი მხარის მიერ შეთანხმებულისგან განსხვავებით, სხვა ნივთის ან უფრო მეტი რაოდენობის მიწოდება ხდება. ზოგადი თვალსაზრისით, მიზანშეწონილია, მხარეს ასეთ შემთხვევაში მიენიჭოს უფლება, საცილო გახადოს შეცდომით გამოვლენილი ნება ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული შეცდომის გამო და მის მიერ მიწოდებული სხვა ნივთი ან ზედმეტი ოდენობა გამოითხოვოს უსაფუძვლო გამდიდრების ნორმების საფუძველზე[18] (მაგ., თხოვების ხელშეკრულების საფუძველზე „ა“ აგზავნის ტელევიზორს და შეცდომით აყოლებს დამატებით ხმის გამაძლიერებელ მოწყობილობას,[19] ან „ა-ს“ სურს „ბ-სთვის“ 50 ლარის ჩუქება და შეცდომით კონვერტში 100 ლარს დებს[20]). გარიგების ნაწილობრივი ბათილობა ამ შემთხვევაში გამოყენებადია, თუ სავარაუდოა, რომ გარიგება დაიდებოდა მისი ბათილი ნაწილის გარეშეც (62). კეთილსინდისიერების პრინციპთან შეუსაბამო იქნებოდა, თუ მხარეს მივანიჭებდით უფლებას, გარიგების ტიპში დაშვებული შეცდომის გამო მსგავს შემთხვევებში სრულად ეთქვა უარი ხელშეკრულებაზე.

10

ერთმანეთისგან უნდა გაიმიჯნოს შეცილების უფლებისა და ნაკლის გამო წარმოშობილი მეორადი მოთხოვნების გამოყენების შემთხვევები. მაგ. ნასყიდობის სამართალი ნივთის ნაკლად არ მიიჩნევს ზედმეტი რაოდენობით ან შეკვეთილთან შედარებით ძვირად ღირებული ნივთის მიწოდებას, მაშინ, როდესაც სხვა ნივთის მიწოდება ან მცირე რაოდენობით მიწოდება ნივთის ნაკლს უთანაბრდება (შდრ. 488 II). შესაბამისად, ამ შემთხვევაში გამყიდველი მყიდველისგან ვერ მოითხოვს საქონლის ზედმეტად მიწოდებული რაოდენობისთვის თანხის გადახდას და მყიდველს არ აქვს უფლება დაიტოვოს საქონლის დამატებითი ოდენობა, ვინაიდან ის მას არ შეუძენია.[21] მან გამყიდველს ზედმეტი ოდენობა უნდა გადასცეს 976-ე და შემდგომი მუხლების შესაბამისად, იმ შემთხვევაში, როდესაც გამყიდველი საცილოდ ხდის ზედმეტად მიწოდებულ შესრულებას.[22] სხვა მხრივ, მხარეების მიერ ხელშეკრულების შემდგომი შეცვლისა და ზედმეტი რაოდენობის მიღების უფლება ხელუხლებელი რჩება.

11

პრაქტიკული თვალსაზრისით, მნიშვნელოვანია, 73 „ა“ მუხლის გამოყენების წინაპირობების დაზუსტება. პრაქტიკაში ხშირია შემთხვევები, როდესაც მხარეები დებენ ერთი ტიპის გარიგებას მეორე ტიპის გადასაფარავად ან სამართლებრივი შედეგების მარტივად მისაღწევად. მაგალითად, ასეთი შემთხვევები შეიძლება იყოს სახეზე სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულებებთან მიმართებით, როდესაც მხარეები ფაქტობრივად ზეპირად დებენ სესხის ხელშეკრულებას და უზრუნველყოფის საშუალებად არ იყენებენ იპოთეკას, არამედ დებენ ნასყიდობის ხელშეკრულებას უკან გამოსყიდვის დათქმით (509-ე და შემდგომი მუხლები). ამავე სამართლებრივი კონსტრუქციით „იდება“ ე.წ. „ბინის დაგირავების“ ურთიერთობებიც, როდესაც გამსესხებელი იღებს თანხას, ხოლო მსესხებელი (უძრავი ქონების მესაკუთრე) გამსესხებელს გადასცემს თავის ბინას იქ ცხოვრების უფლებით და დებს ნასყიდობის ხელშეკრულებას უკან გამოსყიდვის დათქმით. ასეთ დროს გამსესხებელი სამართლებრივად უკეთეს მდგომარეობაშია, ვიდრე იქნებოდა იპოთეკის შემთხვევაში, ვინაიდან მას არ უწევს იპოთეკით უზრუნველყოფილი ქონების რეალიზაცია აუქციონის გზით, რამეთუ ქონება უკვე მის სახელზეა რეგისტრირებული. ამ დროს მნიშვნელოვანია გაირკვეს, თუ რამდენადაა შესაძლებელი, მხარემ 73 „ა“ მუხლის საფუძველზე საცილოდ გახადოს გარიგება იმაზე მითითებით, რომ მას ნასყიდობის ნაცვლად სესხის და იპოთეკის ხელშეკრულებების დადება სურდა.

12

გარიგების ტიპში დაშვებული შეცდომის გამო შეცილების უფლების განხორციელება იმ შემთხვევებში, როდესაც გარიგება მოწმდება სანოტარო წესით, პრაქტიკული თვალსაზრისით, შესაძლოა გამოირიცხოს მაშინ, როდესაც ნოტარიუსმა სანოტარო მოქმედებები კანონის სრული დაცვით განახორციელა. ეს კი თავისთავად გულისხმობს, რომ იმ შემთხვევაში, როდესაც ნოტარიუსმა „ნოტარიატის შესახებ“ საქართველოს კანონის 38 III მუხლის მიხედვით, სრულად შეასრულა მასზე დაკისრებული კონსულტაციის ვალდებულება და მხარეს განუმარტა, თუ რა ხელშეკრულებაზე აწერს ხელს, რა ვალდებულებებს კისრულობს და უფლებებს იძენს, არაგონივრული იქნება 73 „ა“ მუხლის საფუძველზე მივიჩნიოთ არსებითი შეცდომის არსებობა. ნოტარიუსის მიერ ხელშეკრულების დამოწმება გულისხმობს სწორედ იმას, რომ მხარეს სრული შესაძლებლობა აქვს, გაიაზროს რა ხელშეკრულებას აწერს ხელს. შესაბამისად, სამართლებრივ დაცვას არ იმსახურებს მხარე, თუ იგი არ ან ვერ გაიგებს ნოტარიუსის განმარტებას, ან წაუკითხავად მოაწერს ხელს (ამასთან დაკავშ. ქვემოთ მე-18 ველიდან). თუმცა, აქვე ყურადღება უნდა მიექცეს იმ გარემოებას, რომ პრაქტიკაში ნოტარიუსების მიერ ძირითად შემთხვევებში ხდება ხელმოწერის დადასტურება და არა გარიგების შინაარსის დამოწმება.[23]

13

სხვა შემთხვევა გვაქვს, როდესაც ნოტარიუსი სანოტარო მოქმედებებს კანონის სრული დაცვით არ განახორციელებს. ეს შესაძლოა მოცემული იყოს მაშინ, როდესაც ნოტარიუსი მხარეს განზრახ შეიყვანს შეცდომაში, ან, მაგალითად, არ მოიწვევს თარჯიმანს მაშინ, როდესაც მხარემ ხელშეკრულების ენა არ იცის. 73 „ა“ მუხლის გამოყენების წინაპირობები შესაძლოა სახეზე იყოს იმ შემთხვევაში, როდესაც ნოტარიუსი არასაკმარისად მიაწვდის მხარეს ინფორმაციას გარიგების ტიპისა და იმ უფლებებისა და ვალდებულებებს შესახებ, რომლებსაც იგი იძენს. შესაძლებელია, ამ შემთხვევაში სახეზე იყოს მოტყუების გამო შეცილების შემთხვევაც (81), თუ ხელშეკრულების მეორე მხარემ იცის მოტყუების შესახებ (83).

14

საინტერესოა უზენაესი სასამართლოს მიერ განხილული შემთხვევა,[24] სადაც მხარე, რომელმაც არ იცოდა მხოლოდ ქართულად წერა-კითხვა (თუმცა, შეეძლო საუბარი), აცხადებდა, რომ მას სურდა დაედო იპოთეკის ხელშეკრულება, თუმცა ნოტარიუსმა მას ნასყიდობის ხელშეკრულებაზე მოაწერინა ხელი ისე, რომ გასაგებად არ განუმარტა დოკუმენტის შინაარსი და არ მოუწვევია თარჯიმანი. აღნიშნულ შემთხვევაში უზენაესმა სასამართლომ მიიჩნია, რომ ადგილი ჰქონდა გარიგების ტიპში დაშვებულ შეცდომას, თუმცა მიუთითა, რომ, უპირველეს ყოვლისა, უნდა გამოკვლეულიყო სანოტარო მოქმედების კანონთან შესაბამისობა, ვინაიდან, თუ დადგინდებოდა, რომ ნოტარიუსის მიერ დაირღვა სანოტარო აქტის შედგენის წესი, ეს გამოიწვევდა სანოტარო აქტის სრულად ბათილობას. ნოტარიუსის მიერ სანოტარო აქტის დადგენილი წესებით არშედგენა (ზოგ შემთხვევაში და არა ყოველთვის) იწვევს ამ სანოტარო აქტის ბათილობას 59-ე მუხლის საფუძველზე (იხ. 69-ე მუხლის კომენტ., ველი 21). ამ შემთხვევაში, მხარე, რომელიც ითხოვს გარიგების ბათილობას, სამართლებრივად უკეთეს მდგომარეობაშია, ვინაიდან სანოტარო მოქმედებების დარღვევით დამოწმებული გარიგება უცილოდ ბათილია 59-ე მუხლის საფუძველზე, ხოლო 73 „ა“ მუხლის საფუძველზე გარიგების გაბათილება მოითხოვს მხარის მიერ განსაზ- ღვრულ ვადაში (79 I, ერთი თვე) შეცილებას (საცილო გარიგება).

15

ზემოაღნიშნულის მსგავს შემთხვევებში გამოკვლეულ უნდა იქნეს ასევე, სახეზე ხომ არ არის თვალთმაქცური გარიგების შემთხვევა. აღნიშნულს პრაქტიკაში ხშირად აქვს ადგილი, ვინაიდან, როგორც ზემოთ აღინიშნა, მხარეები, მაგალითად, ნასყიდობის ხელშეკრულებით, სადაც განსაზღვრული იყო უკან გამოსყიდვის პირობა, ფარავდნენ სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულებას. ამ შემთხვევაში, თუ დადგინდება თვალთმაქცური გარიგების არსებობა, ვერ იმოქმედებს დაფარული გარიგების მიმართ მოქმედი წესები, ვინაიდან სესხისა და იპოთეკის ხელშეკრულების ნამდვილობისთვის აუცილებელია წერილობითი ფორმა და საჯარო რეესტრში რეგისტრაცია. შესაბამისად, მთლიანი გარიგება ბათილად ჩაითვლება.

16

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, წერილობით დადებული გარიგებების შემთხვევებში 73 „ა“ მუხლის გამოყენების მასშტაბი ექვემდებარება მთელი რიგი ობიექტური და სუბიექტური წინაპირობების არსებობას. 73 „ა“ მუხლის ფარგლებში შესაძლებელია განხილულ იქნეს ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული შეცდომის შემთხვევათა რამდენიმე ჯგუფი (იხ. ქვემოთ).

17

73 „ა“ მუხლის მოწესრიგების სფეროში შესაძლოა მოხვდეს ასევე ისეთი შემთხვევები, როდესაც პირს საერთოდ არ სურს ნების გამოვლენა და ის სრულიად გაუაზრებლად იყენებს ნების გამოვლენის ნიშანს (მაგ., აუქციონზე შეცდომით ხელის აწევა და სხვ.).[25]

3. დოკუმენტის წაუკითხავად ხელმოწერა (falsa demonstratio და მსგავსი შემთხვევები)

18

ე.წ. falsa demonstratio-ს შემთხვევა გვაქვს მაშინ, როდესაც გარიგების შინაარსი არ ასახავს იმას, რაზედაც მხარეები ზეპირად შეთანხმდნენ (ორივე მხარე ცდება).[26] მაგალითად, მხარეები იყენებენ არასწორ ტერმინს გარიგების საგნის აღსანიშნავად, თუმცა, ორივე მხარე ერთსა და იმავე საგანს გულისხმობს. ხოლო იმ შემთხვევაში, როდესაც მხარეთა მიერ ზეპირად მიღწეული შეთანხმება დოკუმენტში არასწორად ან არასრულად არის გადმოცემული და დოკუმენტი, ამასთანავე, შეიცავს პირობას, რომლის მიხედვითაც „ზეპირ შეთანხმებებს ყურადღება არ ექცევა“, უნდა მივიჩნიოთ, რომ სახეზეა მხარეთა ნორმატიული თანხმობა და, ხელშეკრულებისა და მასში განსაზღვრული პირობის მიუხედავად, მოქმედებს მხარეთა მიერ ზეპირად შეთანხმებული პირობები;[27] ამ შემთხვევაში არ მოქმედებს შეცილების უფლება, თუმცა მხარეს ეკისრება მტკიცების ტვირთი, რომ ზეპირად შეთანხმებულ იქნა დოკუმენტისგან განსხვავებული პირობები.[28] ეს მიდგომა გაზიარებულია ხელშეკრულების სტანდარტული პირობების შემთხვევაში, სადაც მხარეთა მიერ შეთანხმებულ პირობებს უპირატესობა ენიჭება ფორმულარში განსაზღვრულ სტანდარტულ პირობებთან მიმართებით (შდრ. 342 III).

19

falsa demonstratio-თან დაკავშირებით მიზანშეწონილია გამოიყოს ორი შემთხვევა: პირველი, როდესაც მხარეს საერთოდ არ აქვს წარმოდგენა (არ არის დაინტერესებული ნების გამოვლენის შინაარსის გაცნობით) ნების გამოვლენის შინაარსთან დაკავშირებით და მეორე შემთხვევა, როდესაც მას აქვს არასწორი წარმოდგენა. პირველ შემთხვევაში შეცილების უფლება გამორიცხულია. შეცილების უფლებას იძლევა მხოლოდ მეორე შემთხვევა. ეს მიდგომა სამართლიანია, ვინაიდან, თუ პირი გულგრილად მოეკიბა დოკუმენტის შინაარს, არ გაეცნო მას და მისთვის „სულ ერთია“ რას აწერს ხელს, ის არ იმსახურებს სამართლებრივ დაცვას.[29] გარდა ამისა, შეცდომა წინაპირობად აწესებს მხარის მიერ გარემოებების პოზიტიურ ცოდნას, წარმოდგენას, შესაბამისად, მას ვისაც საერთოდ არ აქვს წარმოდგენა გარემოებების მიმართ, ის ვერც შეცდომას დაუშვებს. იგივე წესი მოქმედებს ხელშეკრულების სტანდარტული პირობების მიმართ, თუმცა, ხელშეკრულების სტანდარტული პირობების უჩვეულო დებულებებისგან დაცვის უფლება მხა რეს უნარჩუნდება 344-ე მუხლის თანახმად.

20

გასაზიარებელია გერმანული სამართლის მიდგომა ენის არმცოდნე უცხოელთან დაკავშირებით: შეცდომის გამო შეცილება გამოირიცხება იმ შემთხვევებში, როდესაც გერმანული ენის არმცოდნე უცხოელი დოკუმენტის ტექსტს ვერ გაიგებს და ისე მოაწერს ხელს, თუმცა, ზუსტად იცის, რომ დოკუმენტი შესაძლოა ცდებოდეს შინაარსის მიმართ მის წარმოდგენას;[30] იგივე წესი მოქმედებს ასევე ხელშეკრულების სტანდარტული პირობების მიმართ, როდესაც ის შედგენილია მხარისთვის უცხო ენაზე, ხოლო მხარე, ენის უცოდინრობის მიუხედავად, გაცნობიერებულად არ ინტერესდება მისი შინაარსით და აწერს ხელს.[31] ამ შემთხვევისგან უნდა განვასხვაოთ ის გარემოება, როდესაც ენის არმცოდნემ საერთოდ არ იცის, რომ იგი დოკუმენტზე ხელმოწერით გარიგების დადებაზე გამოხატავს ნებას (არ იცის, რომ ავლენს ნებას).[32] მაშასადამე, ყოველ ცალკეულ შემთხვევაში ყურადღება უნდა მიექცეს შემთხვევის ობიექტურ და სუბიექტურ გარემოებებს.

21

რაც შეეხება მეორე შემთხვევას, როდესაც პირი ხელს აწერს წაუკითხავ დოკუმენტს, თუმცა, დოკუმენტის შინაარსის მიმართ არასწორი წარმოდგენა აქვს, როგორც წესი, მას ენიჭება შეცილების უფლება შინაარსში დაშვებული შეცდომის გამო 73 „ბ“ მუხლის თანახმად და ასევე მაშინაც, როდესაც უხეში გაუფრთხილებლობაა სახეზე.[33] ამ შემთხვევაში ერთმანეთისგან უნდა გაიმიჯნოს 73 „ა-სა“ და 73 „ბ-ს“ მოქმედების სფეროები. იმ შემთხვევაში, როდესაც პირი წაუკითხავად აწერს ხელს დოკუმენტს და ამ დოკუმენტის კონკრეტულ შინაარსში ცდება, სახეზეა 73 „ბ-ს“ შემთხვევა. ეს შემთხვევა შესაძლოა მოცემული იყოს მაშინ, როდესაც, მაგალითად, ნაკარნახევი ტექსტი არასწორად იქნება გადატანილი დოკუმენტში და მხარე ყურადღების მიუქცევლად მოაწერს ხელს, ან ნოტარიუსი დოკუმენტში შეიტანს დამატებით პირობას, რაზედაც მხარეები არ შეთანხმებულან და მხარეს ეს ცვლილება გამოეპარება. ამისგან განსხვავებით, 73 „ა-ს შემთხვევა გვექნება მაშინ, როდესაც პირი სრულიად სხვა გარიგების ტიპს მოაწერს ხელს მაშინ, როდესაც სულ სხვა გარიგების დადება სურდა.

22

დამატებით უნდა გამოიყოს ის შემთხვევა, როდესაც ერთი პირი მეორეს დოკუმენტის შედგენის უფლებას გადასცემს და შემდგომ ამ დოკუმენტს წაუკითხავად მოაწერს ხელს. იმ შემთხვევაში, თუ პირი მის საქმიან პარტნიორს გადასცემს დოკუმენტის შედგენის უფლებას, ხოლო ეს უკანასკნელი ზეპირად შეთანხმებულისგან განსხვავებულ ტექსტს შეადგენს, მაშინ მხარეთა შორის იმოქმედებს ზეპირად შეთანხმებული პირობები (იხ. ზემოთ მე-18 ველი).[34] ამისგან განსხვავებით, თუ პირი თავის საქმიანობის სფეროში მოქმედ პირს დაავალებს დოკუმენტის შედგენას, ხოლო შემდგომ წაუკითხავად მოაწერს ხელს, მაშინ იგი ვეღარ მოითხოვს გარიგების ბათილობას, ვინაიდან, ამ შემთხვევაში, იგივე წესი მოქმედებს, როგორც წარმომადგენლობითი უფლებამოსილების მინიჭებისას.[35]

4. ელექტრონული და ავტომატიზებული ნების გამოვლენის შეცილება

23

ელექტრონულად მონაცემთა მიმოცვლის დროს არ მოქმედებს განსაკუთრებული წესები. იმ შემთხვევაში, როდესაც ნების გამომვლენი უშვებს მექანიკურ შეცდომას ელექტრონული ფოსტის, მოკლე ტექსტური შეტყობინების, ფაქსის და ა.შ. შედგენისას, მას შეუძლია თავისი ნება საცილო გახადოს 73 „ა“ მუხლის თანახმად, ზუსტად ისევე, როგორც ამას ადგილი ექნებოდა დოკუმენტში (ქაღალდზე) ან ზეპირად დაშვებული შეცდომის დროს.

III. შინაარსში დაშვებული შეცდომა (73 „ბ”)

1. ცნება

24

73 „ბ“ მუხლი აწესრიგებს შინაარსში დაშვებულ შეცდომას. შინაარსში დაშვებული შეცდომის შემთხვევაში ნების გამომვლენი პირი შეცდომას უშვებს ნების გამოვლენის ნიშნების ობიექტურ მნიშვნელობაში.[36] გამოვლენილ ნიშანს იგი სუბიექტურად უსადაგებს სხვა მნიშვნელობას მაშინ, როდესაც ობიექტურად გამოყენებულ ნიშანს სულ სხვა მნიშვნელობა აქვს. ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული შეცდომისაგან განსხვავებით, შინაარსში დაშვებული შეცდომის შემთხვევაში, ნების გამომვლენის მიერ გარეგნულად გამოხატული ნება შეესაბამება მის შინაგან ნებას. ნების გამომვლენმა იცის რასაც ამბობს, მაგრამ მან არ იცის ის, თუ ამ ქმედებით რა შედეგი დგება.[37] ეს, როგორც წესი, სახეზეა სპეციალური ტერმინების გამოყენების, უცხო ენაზე ნების გამოვლენის ან შემოკლებების გამოყენების შემთხვევებში. შინაარსში შეცდომას შესაძლოა უშვებდეს როგორც ნების გამომვლენი, ასევე ნების მიმღებიც.[38]

25

გასაზიარებელია 73-ე მუხლის ქვეპუნქტების მოწესრიგების სფეროებთან დაკავშირებით მოცემული მოსაზრება, რომლის მიხედვითაც 73 „ბ“ მუხლი შინაარსში დაშვებული შეცდომის მომწესრიგებელი ზოგადი ნორმაა, რომელიც კლასიკური გაგებით თავის თავში შესაძლოა „გარიგების სახეში (ტიპში) შეცდომას“ მოიცავდეს, „პირში შეცდომას“ და „გარიგების საგანში შეცდომას“.[39]

2. შინაარსში დაშვებული შეცდომის ცალკეული შემთხვევები

26

მნიშვნელოვანია შინაარსში დაშვებული შეცდომის განხილვა ე.წ. falsa demonstracio-სთან კავშირში: 52-ე მუხლის მიხედვით, მხარეთა ნების განმარტებისას, აუცილებელია მათი ნამდვილი ნების დადგენა. აღნიშნული მნიშვნელოვანია, მაშინაც, როდესაც სავალდებულო ფორმასთან გვაქვს საქმე. იმ შემთხვევაში, თუ ხელშეკრულების განმარტებისას დადგინდება, რომ მხარეებმა მიაღწიეს შეთანხმებას, თუმცა ნების გამოვლენის ნიშნებს შეუსაბამო მნიშვნელობა მიანიჭეს (მაგ., ორივე მხარე იყენებს წონის ერთეულ ფუნტს და მიაჩნიათ, რომ ერთი ფუნტი უდრის 500 გრამს), ყურადღება არ მიექცევა ნიშნების შეცდომით გამოყენებას (არამედ ჩაითვლება, რომ მხარეები შეთანხმდნენ 500 გრამზე და არა ფუნტის რეალურ მნიშვნელობა ზე — 1 ფუნტი = 453,6 გრამს) და ძალაში დარჩება მხარეთა მიერ გამოხატული ნამდვილი ნება.[40] შესაბამისად, ამ დროს არ წარმოიშობა შეცილების უფლება.

27

შეცილების უფლება გამოირიცხება ასევე მაშინ, როდესაც ხელშეკრულების ერთ-ერთი მხარე შეცდომით იყენებს ნების გამოვლენის ნიშანს, თუმცა მეორე მხარისთვის ეს შესამჩნევია (ან გაუფრთხილებლობის გამო შეუმჩნეველი რჩება).[41] ხელშეკრულების ნორმატიული განმარტების შედეგად, ნების გამომვლენი პირი ამ შემთხვევაში არ არის არასწორი გამოხატვის ნიშნით შებოჭილი, თუ მეორე მხარისთვის შეცდომა ცალსახად შესამჩნევი იყო ან/და გარემოებების გათვალისწინებით მას მხარის შეცდომა უნდა შეემჩნია. ამ დროს ნების გამოვლენის ის შინაარსია გადამწყვეტი, რაც მხარემ (რომელიც შეცდომას უშვებს) გარიგებას დაუდო საფუძვლად. მაგალითად, გამყიდველი მყიდველთან აწარმოებდა მოლაპარაკებებს მანქანის მიყიდვის თაობაზე, რომელსაც იგი 10 000 $-ად აფასებდა. მხარეები ფასზე ვერ შეთანხმდნენ, თუმცა, მოგვიანებით გამყიდველმა მყიდველს წერილობით შეცდომით შეატყობინა, რომ თანახმა იყო, მანქანა მიეყიდა 1000 $-ად. მყიდველმა „დაიჯერა“, რომ გამყიდველმა მას ფასი დაუკლო და მისწერა „თანახმა ვარ“. ამ შემთხვევაში, მიუხედავად იმისა, რომ ხელშეკრულება 1000 $-ზე დაიდო, ხელშეკრულება ითვლება მაინც 10 000 $-ზე დადებულად, ვინაიდან მეორე მხარისთვის ცხადი უნდა ყოფილიყო, რომ მხარე შეცდომას უშვებდა და 9000 $-ს ასე მარტივად არ დააკლებდა. თუმცა, მყიდველს უფლება რჩება (თუ არ უღირს), შინაარსში დაშვებული შეცდომის გამო თვითონვე საცილოდ გახადოს 10 000 $-ზე დადებული გარიგება.

28

იგივე წესი მოქმედებს ცალმხრივი ნების გამოვლენასთან დაკავშირებით. მაგალითად იმ შემთხვევაში, თუ პირს სასტუმროში დაჯავშნილი აქვს ნომერი ე.წ. „double lux“ და შეცდომით სასტუმროს შეატყობინებს „single lux“- ის გაუქმების თაობაზე, სასტუმრო მოგვიანებით ვერ მოითხოვს პირისგან ჯარიმის გადახდას ნომრის არგაუქმების გამო, თუ მისთვის ცხადი იყო, რომ პირს შეტყობინებით „double lux“-ის გაუქმება სურდა, რამეთუ მას მხოლოდ ეს ერთი ნომერი ჰქონდა დაჯავშნილი.

29

შემთხვევას, როდესაც ხელშეკრულების განმარტების შედეგად დგინდება, რომ მხარეთა მიერ გამოვლენილი ნება ერთმანეთს არ ფარავს, მიუხედავად იმისა, რომ მხარეებს შეცდომით მიაჩნიათ, რომ მიაღწიეს შეთანხმებას, ეწოდება ფარული უთანხმოება.[42] ამ დროს მოცემულია შეცდომისგან თავისუფალი მხარეთა ნების გამოვლინებები, თუმცა, მხარეები არასწორად იგებენ ერთმანეთის ნებას, ვინაიდან ხელშეკრულების შეცილება წინაპირობად აწესებს, რომ მხარეთა მიერ გამოვლენილი ნება ობიექტურად ფარავდეს ერთმანეთს (ერთმანეთს ემთხვეოდეს), რომლის დროსაც ერთი მხარე უშვებს შეცდომას. შესაბამისად, დაფარული უთანხმოების შემთხვევაში არ არის მოცემული შეცდომის გამო შეცილების წინაპირობები.

IV. გარიგების საფუძველში დაშვებული შეცდომა (73 „გ“)

1. ზოგადი მიმოხილვა

30

73 „გ“ მუხლი აწესრიგებს არსებითი შეცდომის კიდევ ერთ სახეს — გარიგების საფუძვლებში დაშვებულ შეცდომას. შეცდომის ეს სახე მოცემულია მაშინ, როდესაც სახეზე არ არის ის გარემოებები, რასაც მხარეები კეთილსინდისიერების პრინციპის ფარგლებში გარიგების საფუძვლად განიხილავდნენ. შესაბამისად, მოცემული უნდა იყოს მხარეთა (ორივე მხარის) ერთობლივი მცდარი წარმოდგენა იმ გარემოებებზე, რომელთა გამოც ისინი დებენ გარიგებას[43] და განიხილავენ მას გარიგების საფუძვლად. გარიგების საფუძველი არის „ხელშეკრულების დადების მომენტისათვის თვალსაჩინო და შესაძლო მხარის მიერ მნიშვნელოვნად მიჩნეული და გაუპროტესტებელი მხარის წარმოდგენა, ან რამდენიმე მხარის საერთო წარმოდგენა, გარკვეული გარემოებების არსებობის ან დადგომის შესახებ, რომლებსაც ემყარება გარიგების დადების ნება“.[44] 73 „გ-ს“ მიზნებისათვის გარიგების საფუძვლის არარსებობა მოცემული უნდა იყოს ხელშეკრულების დადების მომენტში.

31

გარიგების საფუძველი უნდა გაიმიჯნოს ხელშეკრულების შინაარსისგან. იგი არ უნდა იყოს ხელშეკრულების შინაარსი, რომელსაც მხარეები შესაბამისი სახელშეკრულებო პირობებით დებენ;[45] გარიგების საფუძველი არის ხელშეკრულების გარეთ არსებული, თუმცა, მასთან დაკავშირებული გარემოება ან წარმოდგენა. იმ შემთხვევაში, თუ გარიგების საფუძველი ხელშეკრულების შინაარსშია შეტანილი და მხარეები მასთან დაკავშირებით შეცდომას უშვებენ, სახეზე იქნება შინაარსში დაშვებული შეცდომის ფაქტი. შესაბამისად, ძირითად შემთხვევებში ხელშეკრულებასთან დაკავშირებული არც ცალმხრივი მოტივი ან მოლოდინები ჩაითვლება გარიგების საფუძვლად.[46]

32

მხარის ცალმხრივი მოლოდინი, რომელიც მნიშვნელოვანი იყო მისი ნების გამოვლენის ჩამოყალიბებისთვის, მხოლოდ მაშინ ჩაითვლება გარიგების საფუძვლად, თუ ის ორივე მხარის ნების გამოვლენის ჩამოყალიბების განმაპირობებელია.[47] ამ შემთხვევაში არ არის საკმარისი, თუ მხარე თავის მოლოდინს სახელშეკრულებო მოლაპარაკებების დროს მეორე მხარეს უბრალოდ შეატყობინებს, არამედ გადამწყვეტია ის, თუ რამდენად გადაიქცევა ერთი მხარის მოლოდინი მეორე მხარის მოლოდინად, ანუ რამდენად იქნება სახეზე მხარეთა საერთო მოლოდინი (ან წარმოდგენა).[48]

33

73 „გ“ მუხლის მიხედვით, მხარეთა შეცდომა რომ არსებითად ჩაითვალოს, სახეზე უნდა იყოს სუბიექტური და ობიექტური არსებითობის წინაპირობები. სუბიექტური არსებითობა მოითხოვს, რომ გარემოება, რომელშიც ცდება მხარე, მიზეზობრივ კავშირში იყოს მისსავე ნების გამოვლენასთან.[49] ობიექტური თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია, რომ ბაზრის ბრუნვის გათვალისწინებით, გარემოება ან წარმოდგენა ფასდებოდეს გარიგების საფუძვლად. აღსანიშნავია, რომ ამგვარ საფუძვლად ყველა სახის გარემოება ან წარმოდგენა ვერ ჩაითვლება. ასეთ დროს გასათვალისწინებელია კეთილსინდისიერების მასშტაბი და ის, თუ რამდენად შესაძლებელია ესა თუ ის გარემოება შეფასებულ იქნეს გარიგების საფუძვლად ბაზრის ბრუნვის გათვალისწინებით. ობიექტური არსებითობის კუთხით, მნიშვნელოვანია ასევე, რომ შეცდომით შეფასებულ გარემოებას გარიგების შესრულების მიმართ ღირებულებითი დატვირთვა გააჩნდეს. ამგვარ შემთხვევასთან გვექნება საქმე, როდესაც გარემოება გავლენას გარიგების შედეგზე მოახდენს.[50]

2. გარიგების საფუძველში დაშვებული შეცდომის გამოყენების ფარგლები

34

73 „გ“ მუხლი თავისი შინაარსით შესაძლოა კონკურენციაში მოდიოდეს 398 I და II მუხლებთან. ხელშეკრულების მისადაგება შეცვლილი გარემოებებისადმი გარკვეულწილად 73 „გ“ მუხლის სფეროს მოიცავს, რაც ამავე მუხლის პრაქტიკული გამოყენების არეალის დაკარგვის წინაპირობა ხდება. 398 II მუხლის მიხედვით, ხელშეკრულების მხარეს შეუძლია მოითხოვოს ხელშეკრულების მისადაგება, ან უარი თქვას ხელშეკრულებაზე (398 III) მაშინ, როდესაც წარმოდგენები, რომლებიც ხელშეკრულების საფუძველი გახდა, მცდარი აღმოჩნდა (აღნიშნული უთანაბრდება გარემოებების ცვლილებას — 398 II).

ნორმათა მოწესრიგების სფეროთა გამიჯვნის პრობლემა წარმოშობილია ორი სხვადასხვა სამართლებრივი სისტემის რეცეფციით.[51] კერძოდ, 73 „გ“ მუხლი ემსგავსება შვეიცარიის ვალდებულებითი სამართლის წიგნის 24 IV მუხლს, ხოლო 398-ე მუხლის ასახვა მოხდა გერმანიაში ჩამოყალიბებული სასამართლო პრაქტიკის მიხედვით და მისი შესატყვისია გერმანიის სამოქალაქო კოდექსის § 313.[52]

35

გერმანულ სამართალში სადავოა შეცილების ნორმების მიმართება შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგების ინსტიტუტთან (§ 313-თან). ფართოდ გავრცელებული მოსაზრების მიხედვით, გსკ-ის § 313-ს სუბსიდიარული (დამატებითი) მოქმედების სფერო აქვს შეცილების ნორმებთან მიმართებით. მაგალითად, გსკ-ის § 119 II (თვისებებში შეცდომა) არის lex specialis § 313-თან მიმართებით, ვინაიდან იგი აწესრიგებს მოტივში შეცდომის განსაკუთრებულ შემთხვევას, მაშინ, როდესაც § 313 მხოლოდ ორივე მხარის შეცდომას (მხარეთა საერთო მცდარ წარმოდგენას) ეხება და მხოლოდ მაშინ აქვს მის მოქმედების სფეროს უპირატესობა, როდესაც სახეზეა ორივე მხარის შეცდომა.[53]

36

ეს არგუმენტაცია ვერ გამოდგება ქართული ნორმების განმარტებისას, ვინაიდან შეცილების უფლება 73 „გ“ მუხლის მიხედვით უფრო ფართო მასშტაბს მოიცავს და ეხება ორივე მხარის საერთო შეცდომას, ვიდრე შეცილების გერმანული ნორმა (§ 119 II) და ფარავს 398 II მუხლის მოწესრიგების სფეროს. მაშასადამე, 73 „გ“ ვერ ჩაითვლება 398 II მუხლთან მიმართებით სპეციალურ ნორმად (lex specialis). ორივე ნორმა ეხება ორივე მხარის მიერ (ორმხრივი) დაშვებული შეცდომის მოწესრიგებას.

37

73 „გ“ მუხლის მსგავსი შვეიცარიული მოწესრიგება (შვეიცარიის ვალდებულებითი სამართლის წიგნის 24 IV მუხლი) მოიცავს ასევე შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგების შემთხვევებს[54] და, პირველ რიგში, გამოიყენება ცალმხრივი შეცდომის შემთხვევებში. ქართული მოწესრიგებისგან განსხვავებით, შვეიცარიულ სამართალში მნიშვნელობა არ ენიჭება იმას, ორივე მხარეს ჰქონდა მცდარი წარმოდგენა გარემოების შესახებ თუ მხოლოდ ერთს, არამედ (სუბიექტური და ობიექტური არსებითობის გათვალისწინებით) მნიშვნელობა ენიჭება იმას, თუ რამდენად იყო მეორე მხარისთვის შესამჩნევი, რომ შეცდომის დამშვები მხარისთვის რაიმე გარემოებას ხელშეკრულების დადებისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა.[55] სხვა წესი მოქმედებს შვეიცარიულ სამართალში სამომავლო გარემოებებთან დაშვებულ შეცდომასთან დაკავშირებით, სადაც სამართლებრივ წინაპირობად გარემოებასთან მიმართებით ორივე მხარის ცოდნის არსებობაა დადგენილი.[56] თუმცა, შვეიცარიულ სამართალში ეს საკითხი სადავოდ რჩება, ვინაიდან ლიტერატურაში გავრცელებული მოსაზრებით,[57] გარიგების საფუძველში დაშვებული შეცდომის გავრცელება მომავალში დასადგომ გარემოებებზე სამართლებრივი არასტაბილურობის შემომტანია. აღნიშნულის პარალელურად, შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგების ინსტიტუტი (clausula rebus sic stantibus) თავისი მოქნილი სამართლებრივი შედეგებით (მისადაგება და მხოლოდ შემდგომ უარი ხელშეკრულებაზე) უკეთეს სამართლებრივ მდგომარეობაში აყენებს ხელშეკრულების მხარეს, რომელსაც აღარ მოუწევს შეცილების გამო ბათილობის (ყველაფერი ან არაფერი) შედეგის მიღწევა.

38

ეს წესი გავრცელდება ასევე 398-ე მუხლის ურთიერთობაზე 73 „გ“ მუხლთან მიმართებით. ისევე, როგორც შვეიცარიულ სამართალში, თუ ქართულ სამართალშიც 73 „გ“ მუხლის გამოყენებისათვის სუბიექტური და ობიექტური არსებითობა დაწესდება, სადაც სუბიექტური არსებითობა ნების ჩამოყალიბებისათვის მცდარი წარმოდგენის მიზეზობრიობას განსაზღვრავს, ხოლო ობიექტური არსებითობა − გარემოების არსებითობას, ბაზრის ბრუნვისა და კეთილსინდისიერების პრინციპის გათვალისწინებით, მაშინ ცალსახაა, რომ 73 „გ“ და 398-ე მუხლებს იდენტური მოწესრიგების სფერო აქვთ. შესაბამისად, ამ შემთხვევაში უნდა ვივარაუდოთ 398-ე მუხლის უპირატესობა 73 „გ-სთან“ მიმართებით, ვინაიდან ის სახელშეკრულებო ურთიერთობების უფრო მოქნილ მოწესრიგებას სთავაზობს ხელშეკრულების მხარეს.

39

73 „გ“ მუხლის მიხედვით, შეცილება გამოირიცხება იმ შემთხვევაში, თუ, 77-ე მუხლის თანახმად, მეორე მხარე გარიგების შესრულებაზე თანხმობას იმ მხარის სურვილის შესაბამისად აცხადებს, რომელსაც გარიგების საცილოდ გახდომა სურს. შესაძლოა, ეს შედეგი ემთხვეოდეს შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგების სამართლებრივ შედეგს. 398-ე მუხლის ფარგლებში მხარეს უფლება აქვს, მოითხოვოს შეცვლილ გარემოებებთან მისადაგება მაშინ, როდესაც ამისი წინაპირობები მოცემულია და მისადაგება ობიექტურად მისაღებია. 398 III მუხლის მიხედვით კი, მისადაგების განსახორციელებლად მნიშვნელოვანია არა მეორე მხარის პირდაპირი თანხმობა, არამედ მისადაგების დასაშვებობა (მისაღებობა). მეორე მხარეს თავისთავად უფლება აქვს, უარი განაცხადოს მისადაგებაზე, თუმცა, უარი უნდა იყოს დასაბუთებული, წინააღმდეგ შემთხვევაში მან შესაძლოა დაკარგოს შესრულების მოთხოვნის უფლება და ზიანის ანაზღაურებაც დაეკისროს (იხ. 398-ე მუხლის კომენტ.). 73 „გ“ მუხლის მიხედვით, შეცილების შემთხვევაში, მეორე მხარეზეა დამოკიდებული, რამდენად დათანხმდება იგი შეცილების განმახორციელებელ მხარეს, მისი სურვილის შესაბამისად შეასრულოს გარიგება.

40

მნიშვნელოვანია 73 „გ“ და 398-ე მუხლების განსხვავება ხანდაზმულობის ვადებთან დაკავშირებით. მაშინ, როდესაც შეცილების უფლების განხორციელება შესაძლებელია შეცილების საფუძვლის შეტყობიდან ერთი თვის განმავლობაში, შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგების მიმართ ვრცელდება სახელშეკრულებო ხანდაზმულობის სამწლიანი ვადა (129 I).

41

სამართლებრივი შედეგის თვალსაზრისით 79 II მუხლი ითვალისწინებს შეცილების განმახორციელებელი პირის მიერ ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებას (ნდობის ინტერესის დარღვევა, იხ. 79 II მუხლის კომენტ.), როდესაც მან შეცილების საფუძველი დაუდევრობის გამო არ იცოდა (გაურთხილებლობის მასშტაბი). ზიანის ანაზღაურება კი გამოირიცხება მაშინ, როდესაც შეცილების ადრესატმა შეცილების საფუძვლის შესახებ იცოდა ან დაუდევრობის მიზეზით არ იყო ინფორმირებული (79 II 2). შესაბამისად, 73 „გ“ შემთხვევაში ზიანის ანაზღაურება სრულად გამოირიცხება, ვინაიდან საქმე ეხება ორივე მხარის მიერ ერთობლივად დაშვებულ შეცდომას. 398-ე მუხლი კი ტოვებს ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის შესაძლებლობას (ამასთან დაკავშ. იხ. 398-ე მუხლი კომენტ.).

ნორმათა კონკურენციის შემთხვევაში სასამართლომ ჯერ მისადაგების შესაძლებლობა უნდა შეამოწმოს და მხოლოდ ამის შემდეგ გააბათილოს ხელშეკრულება (თუ ის მხარე, რომელიც ითხოვს გაბათილებას, დაასაბუთებს მის უარს მისადაგებაზე). ნორმათა შორის კონფლიქტი უნდა გადაწყდეს 398-ე მუხლის სასარგებლოდ. სამოქალაქო კოდექსი მისდევს pacta sunt servanda (ხელშეკრულება უნდა სრულდებოდეს) პრინციპს და ამ პრინციპს უფრო მეტად იცავს 398-ე მუხლი, რომელიც მიმართულია ხელშეკრულების გადარჩენისკენ. 73-ე მუხლი თავისი ბათილობის შედეგით სპობს ხელშეკრულებას და მას ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების მიზანი არ გააჩნია. გარდა ამისა, 73-ე მუხლი ითხოვს კეთილსინდისიერ დამოკიდებულებას ხელშეკრულების საფუძველთან მიმართებაში დაშვებული შეცდომისადმი. შესაბამისად, თუ შესაძლებელია ხელშეკრულების საფუძვლის აღდგენა ან მისი ცვლილება, ისე რომ არ დაირღვეს მხარეთა ინტერესები (რა მიზანსაც 398-ე მუხლიც ემსახურება), ასეთის არსებობის შემთხვევაში 73 „გ“ მუხლი არ უნდა იქნეს გამოყენებული. თუ ხელშეკრულების მისადაგება შესაძლებელია, დაინტერესებული მხარის უპირობო მოთხოვნა − გაბათილდეს ხელშეკრულება, წინააღმდეგობაში მოდის შეცდომის არსებითობის პრინციპთან, რადგან შეცდომა, რომელიც მისადაგების გზით გამოსწორებადია, არ შეიძლება ჩაითვალოს არსებით შეცდომად.




  1. იხ. მსჯელობა კერესელიძე, უზოგადესი ცნებები, 2009, გვ. 319.
  2. იქვე.
  3. ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, 2011, გვ. 367.
  4. კომენტირებისას გაზიარებულია მიდგომა იმასთან დაკავშირებით, რომ საქართველოს სამოქალაქო კოდექსში არსებითი შეცდომის 6 სახე განხილულ უნდა იქნეს ცალ-ცალკე და არა ორი დიდი ჯგუფის — ნების გამოვლენის ნიშნებში დაშვებული შეცდომისა და ნების გამოვლენის შინაარსში დაშვებული შეცდომის – ფარგლებში. აღნიშნულ მსჯელობასთან დაკავშირებით იხ. ჯორბენაძე, გარიგებაში დაშვებული შეცდომის სახეები საქართველოსა და გერმანიის სამოქალაქო კოდექსების მიხედვით, მართლმსაჯულება და კანონი N4-11, გვ. 81.
  5. Singer, in Staudinger BGB, Eckpfeiler des Zivilrechts, 2011, BGB § 119, Rn. 34.
  6. „Verschreiben“ გერმანულიდან — კერესელიძე, უზოგადესი ცნებები, 2009, გვ. 325.
  7. ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, 2011, გვ. 368.
  8. Singer, in Staudinger BGB, Eckpfeiler des Zivilrechts, 2011, BGB § 119, Rn. 35.
  9. ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, 2011, გვ. 367-368.
  10. აღნიშნულ მოსაზრებას იზიარებს ასევე კერესელიძე, კერძო სამართლის უზოგადესი ცნებები, 2009, გვ. 325-326.
  11. როლფ კნიპერი, 20.12.2014-ის სამოქალაქო კოდექსის ავტორების სამუშაო შეხვედრის დისკუსიის მასალები.
  12. ზოიძე, სკ-ის კომენტარი, წიგნი I, მუხ. 73 გვ. 224; ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, 2011, გვ. 367.
  13. საქართელოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2004 წლის 6 თებერვლის #3კ/992-02 განჩინება.
  14. მაგ. ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, 2011, გვ. 368; იზიარებს ჯორბენაძე, გარიგებაში დაშვებული შეცდომის სახეები საქართველოსა და გერმანიის სამოქალაქო კოდექსების მიხედვით, მართლმსაჯულება და კანონი, N4-11, გვ. 82.
  15. კერესელიძე, უზოგადესი ცნებები, 2009, გვ. 326-327; um über den Geschäftstyp – Ellenberger, in Palandt BGB Komm., 70. Aufl. § 119, Rn. 12; როლფ კნიპერი, 20.12.2014-ის სამოქალაქო კოდექსის ავტორების სამუშაო შეხვედრის დისკუსიის მასალები.
  16. აღნიშნულზე მიუთითებს ასევე ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, 2011, გვ. 368-ში გამოყენებული მაგალითი: „ა“-ს უნდოდა „ბ“-სთვის ეჩუქებინა 50 ლარი. შეცდომით კონვერტში ჩადო 100 ლარი.
  17. თუმცა, საპირისპირო არგუმენტი შესაძლოა იყოს ის, რომ ნორმაში მოცემულია ფორმულირება „დაედო სხვა გარიგება“ და არა „დაედო სხვა სახის გარიგება“. შესაბამისად, საპირისპირო მოსაზრებით, იმ შემთხვევაში, თუ ფართოდ განიმარტება „ა“ ქვეპუნქტი, მხარის ნებისმიერი შეცდომა, რომელიც დაკავშირებულია გარიგებასთან, შესაძლოა მოაზრებული ყოფილიყო „ა“ ქვეპუნქტის მოწესრიგების ფარგლებში.
  18. შდრ. Weidenkaff, in Palandt BGB Komm., 70. Aufl., § 434, Rn. 57.
  19. ჯორბენაძე, გარიგებაში დაშვებული შეცდომის სახეები საქართველოსა და გერმანიის სამოქალაქო კოდექსების მიხედვით, მართლმსაჯულება და კანონი N4-11, გვ. 82.
  20. ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, 2011, გვ. 368.
  21. Weidenkaff, in Palandt BGB Komm, 70. Aufl., § 434, Rn. 57.
  22. Tiedtke/Schmitt, JZ 04, 1092; თუმცა, ეს მიდგომა გერმანულ სამართალში სადაოდაა მიჩნეული.
  23. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2008 წლის 11 ნოემბრის #ას-429-671-08 გადაწყვეტილება.
  24. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2007 წლის 19 დეკემბრის #ას-525-870-07 განჩინება.
  25. ჩაჩანიძე, სამოქალაქო კაზუსების ამოხსნის მაგალითები, გვ. 16-21; MüKo/Armbrüster, 6. Auflage 2012, § 119, Rn. 49.
  26. MüKo/Kanzleiter, 6. Auflage 2012, § 311b, Rn. 67.
  27. MüKo/Armbrüster, 6. Auflage 2012, § 119, Rn. 49.
  28. Wendtland, Beck’scher Online-Kommentar BGB, § 119, Rn. 23.
  29. MüKo/Armbrüster, 6. Auflage 2012, § 119, Rn. 50.
  30. MüKo/Armbrüster, 6. Auflage 2012, § 119, Rn. 51.
  31. დასახელებული ნაშრომი.
  32. იქვე, Rn. 52.
  33. იქვე, Rn. 53.
  34. იქვე, Rn. 51.
  35. Flume, Allgemeiner Teil des Bürgerlichen Rechts, 3. Aufl., 1979, § 23/2 b (S. 454); s. auch Soergel/Hefermehl Rn. 16.
  36. Köhler, BGB AT, 39. Aufl., § 7, Rn. 17.
  37. კროპჰოლერი, გსკ-ის სასწავლო კომენტარი, თარგმანი, § 119, მე-11 ველი.
  38. MüKo/Armbrüster, 6. Auflage 2012, § 119, Rn. 57.
  39. კერესელიძე, უზოგადესი ცნებები, 2009, გვ. 327-328.
  40. Wendtland, Beck’scher Online-Kommentar BGB, 119, Rn. 31.
  41. MüKo/Armbrüster, 6. Auflage 2012, § 119, Rn. 62.
  42. Wendtland, Beck’scher Online-Kommentar BGB, 119, Rn. 19.
  43. ჭანტურია, სამოქალაქო სამართლის ზოგადი ნაწილი, 2011, გვ. 369; კერესელიძე, უზოგადესი ცნებები, 2009, გვ. 334-335.
  44. ცნება იხ. Oertmann, Die Geschäftsgrundlage, ein neuer Rechtsbegriff, 1921, S. 37; Grüneberg, in Palandt BGB Komm, 70. Aufl., § 313, Rn. 3; ცნების თარგმანი — კერესელიძე, უზოგადესი ცნებები, 2009, გვ. 334-335.
  45. BGH ZIP 91, 1600.
  46. MüKo/Finkenauer, 6. Auflage 2012, § 313, Rn. 57.
  47. Grüneberg, in Palandt BGB Komm, 70. Aufl., § 313, Rn. 9.
  48. იქვე.
  49. Schwenzer, in Basler Komm. zum schweizerischen Privatrecht, 3 Aufl., Art. 24, Rn. 22.
  50. იქვე.
  51. აღნიშნულ საკითხზე მსჯელობს ასევე კერესელიძე, უზოგადესი ცნებები, 2009, გვ. 334-335.
  52. გერმანულ სამართალში სადავოა შეცილების ნორმების მიმართება შეცვლილი გარემოებებისადმი ხელშეკრულების მისადაგების ინსტიტუტთან (§ 313-თან). ფართოდ გავრცელებული მოსაზრების მიხედვით, გსკ-ის § 313-ს სუბსიდიარული (დამატებითი) მოქმედების სფერო აქვს შეცილების ნორმებთან მიმართებით. მაგალითად, გსკ-ის § 119 II (თვისებებში შეცდომა) არის lex specialis § 313-თან მიმართებით, ვინაიდან იგი აწესრიგებს მოტივში შეცდომის განსაკუთრებულ შემთხვევას, მაშინ როდესაც § 313 მხოლოდ ორივე მხარის შეცდომას (მხარეთა საერთო მცდარ წარმოდგენას) ეხება და მხოლოდ მაშინ აქვს მის მოქმედების სფეროს უპირატესობა, როდესაც სახეზეა ორივე მხარის შეცდომა (MüKo/Finkenauer, 6. Auflage 2012, § 313, Rn. 148).
  53. იხ. ჩიტიაშვილი, შეცვლილი გარემოებების გავლენა ვალდებულების შესრულებასა და მხარეთა შესაძლო მეორად მოთხოვნებზე (დის.), გვ. 66-69.
  54. Huber, Irrtumsanfechtung und Sachmängelhaftung, S. 76
  55. იქვე.
  56. Honsell/Vogt/Wiegand, Obliationenrecht I, Art. 1-529 OR, 3. Aufl. 2003.
  57. იქვე.


დატოვეთ კომენტარი
თქვენ შეგიძლიათ კომენტარის დატოვება ანონიმურად. თუ არ გსურთ ანონიმურობა, გაიარეთ რეგისტრაცია ან ავტორიზაცია.

Retrieved from "http://civilcode.ge/index.php?title=მუხლი_73._არსებითი_შეცდომის_სახეები&oldid=1458"